Zniesienie wspólności majątkowej – sposoby i skutki prawne

Zniesienie wspólności majątkowej  staje się czasem konieczne, nie tylko dlatego, że istnieją konflikty między małżonkami. Ale zacznijmy od początku, czyli od małżeństwa. Z reguły z chwili zawarcia małżeństwa powstaje wspólność majątkowa pomiędzy małżonkami. Jednak czasami z inicjatywy jednego z małżonków lub obojga powstaje potrzeba zniesienia wspólnego majątku. Może to być spowodowane, na przykład, nieporozumieniami małżonków odnośnie do rozporządzania majątkiem wspólnym. Takie zniesienie może nastąpić w drodze umowy (intercyzy) lub przez ustanowienie rozdzielności majątkowej w sądzie z pozwu jednego z małżonków.

Zniesienie wspólności majątkowej przez sąd

Z prawnego punktu widzenia bardziej interesująca jest kwestia sądowego zniesienia wspólności. Na podstawie artykułu 52 kodeksy rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków może złożyć pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Artykuł 52 § 1 wyjaśnia, że takiego ustanowienia można żądać z ważnych powodów. W związku z tym powstają pytania: co to znaczy „ważne powody”?  Jakie są przesłanki zniesienia wspólności majątkowej?

Zniesienie wspólności majątkowej – przesłanki

Mówiąc ogólnie, są dwa rodzaje przesłanek zniesienia wspólności majątkowej: majątkowe (wszystko, co jest wprost związane z majątkiem wspólnym) i niemajątkowe (na przykład separacja faktyczna). Z praktyki  sądowej wynika, że zasadniczo, sama separacja faktyczna może stanowić ważny powód zniesienia wspólności małżeńskiej ( I CKN 98/99). Natomiast, Sąd Najwyższy kilka raz powtarzał, że „ważnym powodem” w rozumieniu art. 52 § 1 KRO nie jest każda postać (przejaw) separacji faktycznej małżonków, lecz tylko taka, która zarazem uniemożliwia im lub znacznie utrudnia współdziałanie w zarządzie ich majątkiem wspólnym (II CKN 1070/98). To się zdarza w sytuacjach, gdy każdy z małżonków ma swój własny majątek i małżonkowie nie kontaktują się w sprawach wspólnego majątku, ponieważ nie mogą uzgodnić sposobu korzystania z wspólnego majątku, który by odpowiadał zarówno żonie, jak i mężowi.

Mimo tego, Sąd Najwyższy w  oparcie o doktrynę i judykaturę wymienia jako podstawę zniesienia wspólności majątkowej „naruszenie lub poważne zagrożenie interesu majątkowego jednego z małżonków i z reguły także dobra rodziny” (na przykład, Sygn. akt III RC 245/15)

Bardzo istotnymi czynnikami, które wpływają na decyzję o ustanowieniu rozdzielności majątkowej są więc: fakt zadłużenia jednego z małżonków, rozmiary tego zadłużenia, okoliczności jego powstania i sposoby wykonywania przez niego zobowiązania, a także kwestie związane z utrzymaniem i wychowaniem małoletnich dzieci stron. Może to być sytuacja, gdy na przykład, tylko jeden z małżonków się zajmuje interesami dziecka. Ważnym czynnikiem będzie również  trwonienie wspólnego majątku, rażąca niegospodarność, uchylanie się od pomnażania i utrzymywania majątku wspólnego. Na decyzję sądu wpływ będzie miało również nadużywanie narkotyków i alkoholu przez jednego z małżonków.

Zniesienie wspólności majątkowej z datą wsteczną

Z artykułu 52 § 2 wynika, że rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia. Jednak na podstawie tego samego paragrafu istnieje możliwość ustanowienia rozdzielności majątkowej z datą wsteczną. Warto jednak zaznaczyć, że sąd ustanawia rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa tylko w wyjątkowych wypadkach. Na przykład, gdy małżonkowie już faktycznie żyli w rozłączeniu.

Jednak jest oczywiste, że sąd zawsze podejmuje decyzję o zniesieniu majątku wspólnego w zależności od konkretnych okoliczności, biorąc pod uwagę jak najwięcej czynników.

Zniesienie wspólności majątkowej – wykonalność orzeczeń za granicą

Skoro Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w dziedzinie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach dotyczących małżeńskich ustrojów majątkowych nie obejmuje Polski, kwestia uznawania oraz wykonalności polskich orzeczeń o zniesienie wspólności majątkowej jest szczególnie trudna. To znaczy, że małżonek, który żąda ustanowienia rozdzielności wspólnego majątku i jego wykonalności za granicą, musi brać pod uwagę polskie umowy międzynarodowe o pomocy prawnej w tym zakresie. Może to być na przykład, umowa z Czechami o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych z 1987 roku. To samo dotyczy wykonywania orzeczeń poza UE.

W każdym razie powodzenie w zniesieniu ustroju wspólnego majątku zależy w pełni od okoliczności każdej sytuacji. To znaczy, że podejście sądowe może się różnić w zależności od przypadku. Pomocną może okazać się współpraca z doświadczonym w podobnych przypadkach doradcą prawnym.