Wpisy

Zniesienie wspólności majątkowej – sposoby i skutki prawne

Zniesienie wspólności majątkowej  staje się czasem konieczne, nie tylko dlatego, że istnieją konflikty między małżonkami. Ale zacznijmy od początku, czyli od małżeństwa. Z reguły z chwili zawarcia małżeństwa powstaje wspólność majątkowa pomiędzy małżonkami. Jednak czasami z inicjatywy jednego z małżonków lub obojga powstaje potrzeba zniesienia wspólnego majątku. Może to być spowodowane, na przykład, nieporozumieniami małżonków odnośnie do rozporządzania majątkiem wspólnym. Takie zniesienie może nastąpić w drodze umowy (intercyzy) lub przez ustanowienie rozdzielności majątkowej w sądzie z pozwu jednego z małżonków.

Zniesienie wspólności majątkowej przez sąd

Z prawnego punktu widzenia bardziej interesująca jest kwestia sądowego zniesienia wspólności. Na podstawie artykułu 52 kodeksy rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków może złożyć pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Artykuł 52 § 1 wyjaśnia, że takiego ustanowienia można żądać z ważnych powodów. W związku z tym powstają pytania: co to znaczy „ważne powody”?  Jakie są przesłanki zniesienia wspólności majątkowej?

Zniesienie wspólności majątkowej – przesłanki

Mówiąc ogólnie, są dwa rodzaje przesłanek zniesienia wspólności majątkowej: majątkowe (wszystko, co jest wprost związane z majątkiem wspólnym) i niemajątkowe (na przykład separacja faktyczna). Z praktyki  sądowej wynika, że zasadniczo, sama separacja faktyczna może stanowić ważny powód zniesienia wspólności małżeńskiej ( I CKN 98/99). Natomiast, Sąd Najwyższy kilka raz powtarzał, że „ważnym powodem” w rozumieniu art. 52 § 1 KRO nie jest każda postać (przejaw) separacji faktycznej małżonków, lecz tylko taka, która zarazem uniemożliwia im lub znacznie utrudnia współdziałanie w zarządzie ich majątkiem wspólnym (II CKN 1070/98). To się zdarza w sytuacjach, gdy każdy z małżonków ma swój własny majątek i małżonkowie nie kontaktują się w sprawach wspólnego majątku, ponieważ nie mogą uzgodnić sposobu korzystania z wspólnego majątku, który by odpowiadał zarówno żonie, jak i mężowi.

Mimo tego, Sąd Najwyższy w  oparcie o doktrynę i judykaturę wymienia jako podstawę zniesienia wspólności majątkowej „naruszenie lub poważne zagrożenie interesu majątkowego jednego z małżonków i z reguły także dobra rodziny” (na przykład, Sygn. akt III RC 245/15)

Bardzo istotnymi czynnikami, które wpływają na decyzję o ustanowieniu rozdzielności majątkowej są więc: fakt zadłużenia jednego z małżonków, rozmiary tego zadłużenia, okoliczności jego powstania i sposoby wykonywania przez niego zobowiązania, a także kwestie związane z utrzymaniem i wychowaniem małoletnich dzieci stron. Może to być sytuacja, gdy na przykład, tylko jeden z małżonków się zajmuje interesami dziecka. Ważnym czynnikiem będzie również  trwonienie wspólnego majątku, rażąca niegospodarność, uchylanie się od pomnażania i utrzymywania majątku wspólnego. Na decyzję sądu wpływ będzie miało również nadużywanie narkotyków i alkoholu przez jednego z małżonków.

Zniesienie wspólności majątkowej z datą wsteczną

Z artykułu 52 § 2 wynika, że rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia. Jednak na podstawie tego samego paragrafu istnieje możliwość ustanowienia rozdzielności majątkowej z datą wsteczną. Warto jednak zaznaczyć, że sąd ustanawia rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa tylko w wyjątkowych wypadkach. Na przykład, gdy małżonkowie już faktycznie żyli w rozłączeniu.

Jednak jest oczywiste, że sąd zawsze podejmuje decyzję o zniesieniu majątku wspólnego w zależności od konkretnych okoliczności, biorąc pod uwagę jak najwięcej czynników.

Zniesienie wspólności majątkowej – wykonalność orzeczeń za granicą

Skoro Rozporządzenie Rady (UE) 2016/1103 z dnia 24 czerwca 2016 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w dziedzinie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach dotyczących małżeńskich ustrojów majątkowych nie obejmuje Polski, kwestia uznawania oraz wykonalności polskich orzeczeń o zniesienie wspólności majątkowej jest szczególnie trudna. To znaczy, że małżonek, który żąda ustanowienia rozdzielności wspólnego majątku i jego wykonalności za granicą, musi brać pod uwagę polskie umowy międzynarodowe o pomocy prawnej w tym zakresie. Może to być na przykład, umowa z Czechami o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych z 1987 roku. To samo dotyczy wykonywania orzeczeń poza UE.

W każdym razie powodzenie w zniesieniu ustroju wspólnego majątku zależy w pełni od okoliczności każdej sytuacji. To znaczy, że podejście sądowe może się różnić w zależności od przypadku. Pomocną może okazać się współpraca z doświadczonym w podobnych przypadkach doradcą prawnym.

Transgraniczny podział majątku wspólnego po rozwodzie

Transgraniczny podział majątku wspólnego po rozwodzie jest ważną kwestią dla  par międzynarodowych posiadających swoją własność w różnych krajach UE. Można nawet stwierdzić, że transgraniczny podział majątku wspólnego po rozwodzie ma kluczowe znaczenie w całym postępowaniu rozwodowym.

Podstawowe kwestie, które należy rozwiązać, to:

  • sąd którego kraju jest właściwy dla rozstrzygnięcia sporu
  • prawo właściwe w takiej sprawie.

Szesnaście państw UE, w tym na przykład Niemcy, Hiszpania, Republika Czeska, Włochy i Niderlandy, które chciały nawiązać silniejszą współpracę w podobnych sprawach, zainicjowały utworzenie ROZPORZĄDZENIA RADY (UE) 2016/1103 wdrażającego wzmocnioną współpracę w dziedzinie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach dotyczących małżeńskich ustrojów majątkowych.

Transgraniczny podział majątku wspólnego po rozwodzie – jurysdykcja zgodnie z rozporządzeniem 2016/1103

Zgodnie z ogólną zasadą odzwierciedloną w art. 5 rozporządzenia sąd państwa członkowskiego, do którego wniesiono powództwo o rozwód, separację prawną lub unieważnienie związku małżeńskiego, jest właściwy również w sprawie dotyczącej podziału wspólnego majątku byłych małżonków. Może się jednak zdarzyć, że do żadnego sądu nie wniesiono sprawy o rozwód. W tym przypadku (zgodnie z artykułem 6) jurysdykcję w sprawie dotyczącej małżeńskiego ustroju majątkowego mają sądy państwa członkowskiego:

  • na którego terytorium małżonkowie mają miejsce zwykłego pobytu w chwili wniesienia sprawy do sądu, albo, gdy nie zachodzi taka okoliczność:
  • na którego terytorium małżonkowie mieli ostatnie miejsce zwykłego pobytu, o ile jedno z nich nadal tam zamieszkuje w chwili wniesienia sprawy do sądu, albo, gdy nie zachodzi taka okoliczność:
  • na którego terytorium pozwany ma miejsce zwykłego pobytu w chwili wniesienia sprawy do sądu
  • którego obywatelstwo posiadają oboje małżonkowie w chwili wniesienia sprawy do sądu..

Należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 7 strony mogą umówić się, że jurysdykcja należy do sądu w państwie członkowskim, w którym małżeństwo zostało zawarte, lub w państwie członkowskim, którego prawo ma zastosowanie na podstawie rozporządzenia. Co więcej, art. 9 rozporządzenia daje możliwość odmowy jurysdykcji, jeżeli dane małżeństwo nie jest uznawane w państwie, w którym toczy się rozprawa, do celów postępowania małżeńskiego w sprawie ustroju majątkowego. W takim przypadku zgodnie z art. 9 ust. 2 strony mogą wybrać sąd w innym państwie członkowskim.

Jednak nawet jeśli żadne państwo nie ma jurysdykcji zgodnie z powyższymi przepisami, pojawia się czynnik lokalizacji nieruchomości. Artykuł 10 przyznaje jurysdykcję sądom państwa członkowskiego, w którym znajduje się nieruchomość jednego lub obojga małżonków.

Prawo którego państwa powinno mieć zastosowanie zgodnie z rozporządzeniem 2016/1103?

Jeśli chodzi o prawo właściwe w takich postępowaniach, dostępne są dwie główne opcje. Po pierwsze, zgodnie z art. 22 małżonkowie mają prawo wyboru prawa właściwego dla małżeńskich spraw majątkowych. Prawo to może być prawem kraju, w którym małżonkowie mają miejsce zwykłego pobytu (lub przynajmniej jeden z nich ma) lub kraju ich obywatelstwa (lub obywatelstwa przynajmniej jednego z nich). W przypadku braku wyboru powstaje następująca opcja. Prawem właściwym w takiej sytuacji jest prawo państwa (1) pierwszego wspólnego zwykłego pobytu małżonków po zawarciu małżeństwa; lub gdy nie zachodzi ta okoliczność, (2) wspólnego obywatelstwa małżonków w chwili zawarcia małżeństwa; lub w przypadku gdy nie zachodzi ta okoliczność, 3) państwa, z którym małżonkowie mieli najściślejsze związki w chwili zawarcia małżeństwa.

Transgraniczny podział majątku wspólnego po rozwodzie w sytuacji, gdy dane państwo nie jest stroną rozporządzenia

Należy wziąć pod uwagę, że 12 państw UE, w tym Polska, Wielka Brytania, Dania, Estonia, Litwa, Łotwa, Węgry, Irlandia, Rumunia i Słowacja nie są stronami rozporządzenia.  Zatem jego postanowienia nie mają zastosowania we wspomnianych krajach. Dla obywateli polskich, którzy mają zamiar się rozwieść i mają wspólną własność w różnych krajach, kluczową kwestią w zakresie prawa właściwego i jurysdykcji jest to, w którym konkretnym kraju znajduje się ich nieruchomość. Małżeński ustrój majątkowy po rozwodzie może się różnić w zależności od tego, czy Polska ma umowy w tej sprawie z jednym lub drugim  państwem. W każdym razie należy wziąć pod uwagę przepisy polskiego międzynarodowego prawa prywatnego.

Transgraniczny podział majątku wspólnego po rozwodzie – jurysdykcja polskiego sądu

Artykuł 1103 Polskiego kodeksu postępowania cywilnego wymienia przypadki, w których jurysdykcję w sprawach dotyczących majątku małżeńskiego sprawują sądy polskie. Obejmuje sytuacje, w których oboje małżonkowie mają obywatelstwo polskie lub oboje mieszkali w Polsce, a jedno z małżonków nadal tam przebywa lub jeśli powód ma miejsce zwykłego pobytu w Polsce (i mieszkał w Polsce co najmniej rok przed rozpoczęciem postępowania) lub ma obywatelstwo polskie (i mieszka w Polsce co najmniej przez pół roku przed rozpoczęciem postępowania). Art. 1106 dodaje do tego przepisu, że jurysdykcję należy do polskich sądów, gdy znaczna część majątku (albo cały majątek) znajduje się w Polsce.

Jeśli chodzi o prawo właściwe w tej sprawie, polska Ustawa o prawie prywatnym międzynarodowym (art. 51) stanowi, że prawem właściwym jest prawo kraju, w którym małżonkowie zamieszkują, lub (jeśli zamieszkują w różnych państwach) kraju, z którym małżonkowie w inny sposób są wspólnie najściślej związani.

W każdym razie kwestie związane z dzieleniem majątku małżeńskiego w sytuacjach, gdy majątek znajduje się w różnych państwach europejskich, są dość skomplikowane w krajach niebędących stronami rozporządzenia i wymagają porady specjalistów.